1. CÂU CHUYỆN VỀ CHIẾC TỦ CŨ KỸ
Hãy nghĩ về một món đồ trong nhà bạn mà bạn tự tay lắp ráp. Có thể là một chiếc tủ sách từ IKEA, một chiếc bàn từ nhà sản xuất đồ gỗ, hay một món đồ thủ công bạn tự làm.
Bạn có nhận thấy mình thường yêu quý món đồ đó hơn những món đồ tương tự nhưng do người khác làm không?
Bạn có sẵn sàng bán nó với giá thấp hơn? Hay bạn giữ nó dù đã cũ?
Đó là Hiệu ứng IKEA – một hiện tượng tâm lý được đặt theo tên của nhà sản xuất đồ nội thất nổi tiếng: Con người có xu hướng đánh giá cao những thứ họ tự tay tạo ra, ngay cả khi sản phẩm đó không hoàn hảo, và ngay cả khi ai đó có thể làm nó tốt hơn.
Nghiên cứu của các nhà tâm lý học tại Harvard đã chứng minh: Những người tự lắp ráp đồ nội thất sẵn sàng trả giá cao hơn để mua sản phẩm của chính mình, và thậm chí còn đánh giá nó có giá trị hơn những sản phẩm do chuyên gia làm ra.
2. TẠI SAO CHÚNG TA YÊU NHỮNG GÌ MÌNH LÀM RA?
Có ba cơ chế chính:
Thứ nhất, công sức tạo ra sự gắn kết. Khi bạn bỏ công sức vào một việc gì đó, bạn tự động gắn kết cảm xúc với nó. Bạn "đầu tư" một phần của bản thân vào sản phẩm, và vì thế, nó trở nên có giá trị hơn trong mắt bạn.
Thứ hai, cảm giác thành tựu. Hoàn thành một việc dù nhỏ cũng tạo ra cảm giác thỏa mãn. Não bạn thưởng cho bạn một ít dopamine, và bạn liên kết cảm giác vui vẻ đó với sản phẩm bạn vừa hoàn thành.
Thứ ba, sự thiên vị về bản thân. Con người thường đánh giá cao những gì thuộc về mình. Bạn có xu hướng tin rằng "sản phẩm của mình" tốt hơn "sản phẩm của người khác", dù trên thực tế có thể ngược lại.
3. HIỆU ỨNG IKEA XUẤT HIỆN Ở ĐÂU?
Trong cuộc sống hàng ngày:
Bạn nấu một bữa ăn, dù không ngon bằng nhà hàng, bạn vẫn thấy nó ngon hơn vì mình tự làm.
Bạn viết một bài blog, dù bài khác hay hơn, bạn vẫn tự hào về bài của mình.
Bạn trồng một cây hoa, dù cây nhà hàng xóm đẹp hơn, bạn vẫn thích cây mình trồng.
Trong công việc:
Bạn làm một báo cáo, dù đồng nghiệp có thể làm nhanh và tốt hơn, bạn vẫn thấy báo cáo của mình là đặc biệt.
Bạn xây dựng một quy trình làm việc mới, bạn sẽ gắn bó và bảo vệ nó hơn là người ta áp đặt cho bạn.
Trong học tập:
Bạn tự soạn một tập ghi chú, bạn nhớ lâu hơn là khi bạn đọc ghi chú của người khác.
Bạn tự làm một bài tập, dù bạn có thể sao chép từ bạn, bạn vẫn hài lòng hơn khi tự làm.
4. HIỆU ỨNG NÀY CÓ LIÊN QUAN GÌ ĐẾN THAY ĐỔI BẢN THÂN?
Rất nhiều.
Khi bạn tự xây dựng một thói quen, tự tạo ra một kế hoạch, tự viết ra mục tiêu của mình, bạn sẽ gắn bó với nó hơn.
Nếu ai đó áp đặt một kế hoạch cho bạn, bạn dễ bỏ cuộc. Nếu bạn tự nghĩ ra và tự tay viết ra, bạn sẽ cam kết với nó. Hiệu ứng IKEA giải thích tại sao những người tự thiết kế hành trình thay đổi của mình thường kiên trì hơn.
Trong thói quen: Thay vì làm theo một thói quen có sẵn, hãy tự điều chỉnh nó cho phù hợp với bạn. Hãy tự viết ra, tự vẽ sơ đồ, tự chọn giờ giấc. Bạn sẽ thấy mình muốn thực hiện nó hơn.
Trong công việc: Thay vì chỉ làm theo hướng dẫn, hãy thêm vào một chút sáng tạo của riêng bạn. Một chi tiết nhỏ do bạn thêm vào sẽ làm bạn gắn bó với công việc hơn.
5. LÀM THẾ NÀO ĐỂ TẬN DỤNG HIỆU ỨNG IKEA?
Cách 1: Tự thiết kế mục tiêu của bạn
Đừng để người khác đặt mục tiêu cho bạn. Hãy dành thời gian để tự suy nghĩ, viết ra và điều chỉnh mục tiêu của bạn. Điều càng làm bạn tốn công, bạn sẽ càng nghiêm túc với nó.
Cách 2: Tạo ra sản phẩm của riêng bạn
Thay vì chỉ tiêu thụ, hãy sản xuất. Viết một bài đăng blog, vẽ một bức tranh, làm một video, sắp xếp một playlist. Những thứ bạn tự làm ra sẽ mang lại niềm tự hào đặc biệt.
Cách 3: Áp dụng vào học tập
Hãy tự tạo ghi chú của riêng bạn, vẽ sơ đồ tư duy, viết tóm tắt bằng lời của bạn. Cách này giúp bạn nhớ lâu hơn, và bạn sẽ yêu thích tài liệu học của mình hơn.
Cách 4: Tránh "sự thiên vị IKEA" trong mua sắm
Khi bạn đã bỏ công vào một dự án, bạn có thể đánh giá nó quá cao. Hãy tự hỏi: "Nếu người khác làm điều này, mình có đánh giá cao như vậy không?" Điều này giúp bạn nhìn nhận khách quan hơn.
6. CẢNH BÁO: MẶT TỐI CỦA HIỆU ỨNG IKEA
Hiệu ứng IKEA cũng có một mặt tối: nó có thể khiến bạn bám víu vào những thứ không tốt chỉ vì bạn đã bỏ công sức vào.
Bạn tiếp tục một dự án thất bại chỉ vì đã bỏ nhiều thời gian vào nó (sunk cost fallacy).
Bạn giữ một mối quan hệ độc hại vì đã đầu tư quá nhiều vào nó.
Bạn tiếp tục một thói quen xấu vì "đã quen rồi".
Hãy nhìn rõ: Công sức đã bỏ ra không biến một thứ tệ hại thành tốt đẹp. Hãy biết khi nào nên bỏ qua, và đừng để sự gắn kết với công sức của bạn làm bạn mù quáng.
7. KẾT LUẬN: BẠN YÊU VÌ BẠN LÀM
Hiệu ứng IKEA dạy chúng ta một bài học: Bạn sẽ yêu mến những gì bạn đã bỏ công sức vào.
Đó là một tin tốt cho bất kỳ ai muốn thay đổi bản thân. Bạn không cần phải thay đổi trong một sớm một chiều. Bạn có thể bắt đầu với những việc nhỏ, tự tay làm, và rồi một ngày bạn sẽ thấy mình đã gắn bó với con đường đó một cách tự nhiên.
Nhưng cũng là một lời cảnh báo: Hãy phân biệt giữa "thứ đáng giá vì mình đã làm nó" và "thứ đáng giá vì nó thực sự tốt".
Nhận xét
Đăng nhận xét