1. CÂU CHUYỆN VỀ NHỮNG ĐỨA TRẼ VÀ BÚT CHÌ MÀU
Có một nhóm trẻ mẫu giáo rất thích vẽ. Họ có thể ngồi hàng giờ với những cây bút chì màu, say sưa sáng tạo.
Một hôm, nhà tâm lý học Mark Lepper đến và nói: "Các em sẽ được thưởng một tấm Giấy khen đặc biệt và một huy hiệu nếu vẽ thật nhiều tranh."
Lũ trẻ vẽ rất tích cực, vì muốn có phần thưởng.
Sau khi không còn phần thưởng nữa, Lepper quan sát: Lũ trẻ vẽ ít hơn hẳn so với trước khi có thưởng. Thậm chí có em không còn muốn cầm bút.
Điều gì đã xảy ra? Chúng từ bỏ niềm vui vì phần thưởng đã giết chết nó.
Đó là Hiệu ứng Overjustification (hiệu ứng biện minh thái quá): Khi một hành động vốn có động lực nội tại (vì yêu thích) được thay thế bằng động lực ngoại tại (vì phần thưởng), con người sẽ mất đi ham muốn làm hành động đó sau khi phần thưởng không còn.
2. TẠI SAO LẠI NHƯ VẬY?
Bộ não của chúng ta liên tục tìm câu trả lời cho câu hỏi: "Tại sao tôi làm việc này?"
Trước khi có phần thưởng, lũ trẻ trả lời (vô thức): "Tôi vẽ vì tôi thích".
Sau khi có phần thưởng, câu trả lời trở thành: "Tôi vẽ để có giấy khen". Lý do "thích" bị đẩy xuống hàng thứ yếu, rồi biến mất.
Khi hết phần thưởng, câu trả lời hiện ra: "Không còn lý do gì để vẽ cả". Niềm vui nội tại đã không còn.
Khi một đam mê được "trả tiền", não bộ sẽ nhìn nhận nó như một công việc, một nghĩa vụ. Sự tự do, vui vẻ bị đánh mất.
3. NHỮNG VÍ DỤ TRONG ĐỜI SỐNG
Trong gia đình: "Con dọn phòng thì bố mẹ cho tiền". Đứa trẻ vốn sạch sẽ, chẳng cần tiền vẫn dọn, giờ chỉ dọn khi có tiền. Vài năm sau, khi con không còn "cần" tiền từ bố mẹ nữa, con ngưng dọn phòng hoàn toàn. Đứa trẻ đã bị huấn luyện để mất đi ý thức sạch sẽ tự nhiên.
Trong công việc: Bạn thích làm đồ họa. Bạn làm vài cái poster cho câu lạc bộ vì vui. Rồi một công ty trả tiền để bạn thiết kế. Bạn bắt đầu thấy căng thẳng, deadline, sửa đi sửa lại. Sau khi hợp đồng kết thúc, bạn không còn muốn thiết kế thêm bất cứ thứ gì cho ai nữa.
Trong học tập: Học sinh ham học vì tò mò. Nhưng dưới áp lực điểm số, thành tích, cạnh tranh, sự tò mò chết dần. Nhiều sinh viên ra trường, sau khi đã có bằng, không còn đọc bất cứ cuốn sách nào nữa.
4. HIỆU ỨNG NÀY GIÚP ÍCH GÌ CHO VIỆC THAY ĐỔI BẢN THÂN?
Hiểu được Overjustification, ta thấy một nghịch lý lớn trong hành trình phát triển bản thân.
Nếu bạn cố gắng tạo động lực bằng phần thưởng (sau khi học xong sẽ được ăn kem, sau khi tập thể dục sẽ được xem phim), bạn đang dạy não mình rằng "học hành, tập luyện là việc khốn khổ, cần có thưởng mới làm". Não tin điều đó, và hành vi chỉ tồn tại khi có thưởng.
Ngược lại, nếu bạn ép bản thân làm việc gì đó với sự căm ghét, phần thưởng cũng chẳng cứu được lâu dài. Giải pháp thực sự không đến từ thưởng hay phạt, mà từ việc biến hành động cần thiết trở thành hành động nội tại.
Không phải: "Tôi học để đạt điểm cao" (động cơ ngoại tại – sẽ tàn khi hết cần điểm)
Mà là: "Tôi học vì tò mò, vì muốn hiểu thêm điều hay" (động cơ nội tại – bền vững mãi)
5. LÀM THẾ NÀO ĐỂ TẬN DỤNG HIỆU ỨNG NÀY?
Bước 1: Với những việc bạn đã có sẵn đam mê – đừng phá nó bằng phần thưởng
Bạn thích đọc sách. Đừng thưởng cho bản thân một viên kẹo sau mỗi 10 trang. Bạn sẽ biến đọc sách thành công việc để lấy kẹo. Hãy cứ để nó tự nhiên.
Nếu bạn thực sự muốn thưởng, hãy thưởng trước khi bắt đầu, hoặc hoàn toàn tách biệt: "Hôm nay tôi vừa đọc sách (vì thích), vừa ăn bánh (vì tôi thích bánh)" – đừng tạo quan hệ nhân quả.
Bước 2: Với những việc chưa có đam mê, hãy tìm cách biến nó thành vui tự thân
Thay vì nói: "Nếu tôi học xong 2 tiếng, tôi sẽ chơi game 30 phút", hãy nói: "Tôi sẽ thử học từ vựng bằng cách ghép hình ảnh vui nhộn" – làm việc trở nên thú vị hơn nhờ thiết kế, chứ không phải nhờ phần thưởng bên ngoài tập.
Bước 3: Dùng phần thưởng ngẫu nhiên, không cố định
Các nghiên cứu cho thấy: Phần thưởng ngẫu nhiên (thỉnh thoảng mới có, không báo trước) ít phá hủy động lực nội tại hơn phần thưởng cố định (làm xong được ngay). Vì nó không khiến não xác định "tôi làm vì thưởng".
Bước 4: Đừng biến mọi thứ thành "nghĩa vụ có thưởng"
Trong giáo dục, trong quản lý, trong việc tự rèn luyện bản thân – hãy để lại một khoảng trống cho sự tự do, tò mò, và tình yêu thuần khiết.
KẾT LUẬN: HÃY TRẢ LẠI SỰ TỰ DO CHO NHỮNG ĐIỀU BẠN YÊU
Overjustification cho thấy: Phần thưởng không phải lúc nào cũng tốt. Đôi khi, cách khích lệ tốt nhất là không khích lệ – chỉ đơn giản là để người khác, hoặc chính bạn, được làm việc mình yêu theo cách tự nhiên nhất.
Trong hành trình thay đổi, đừng chỉ xây dựng hệ thống phần thưởng trước mắt. Hãy từng bước tìm thấy niềm vui từ chính quá trình học, hành, sửa, đứng lên. Vì những động lực bền vững nhất không đến từ bên ngoài, mà từ bên trong: sự tò mò, niềm tự hào khi vượt qua chính mình, và khát khao trở thành người tốt hơn.
Hôm nay, hãy thử làm một việc bạn yêu thích mà không thưởng cho bản thân bất cứ điều gì. Chỉ làm vì vui thôi.
Nhận xét
Đăng nhận xét