1. CÂU CHUYỆN VỀ TÊN CƯỚP NGỐC NGHẾCH
Năm 1995, một người đàn ông tên McArthur Wheeler đã thực hiện hai vụ cướp ngân hàng giữa ban ngày ở Pittsburgh. Điều đáng nói: hắn không đeo mặt nạ, không che camera, thậm chí còn tươi cười nhìn thẳng vào ống kính.
Tối hôm đó, cảnh sát đã có mặt tại nhà hắn. Wheeler ngạc nhiên: "Tôi đã bôi nước cốt chanh lên mặt mà! Nước cốt chanh là mực vô hình, tôi nghĩ nó sẽ che được mặt mình!"
Hắn thực sự tin rằng bôi nước cốt chanh khiến khuôn mặt biến mất trước camera. Không ai hiểu vì sao một người có thể ngu ngốc đến vậy, và lại tự tin một cách phi thường.
Câu chuyện của Wheeler đã thu hút hai nhà tâm lý học David Dunning và Justin Kruger. Họ đặt câu hỏi: Liệu sự ngu ngốc có đi kèm với sự tự tin thái quá?
Và câu trả lời là CÓ.
2. HIỆU ỨNG DUNNING-KRUGER LÀ GÌ?
Qua hàng loạt thí nghiệm, Dunning và Kruger phát hiện ra một quy luật trái ngược với lẽ thường:
Những người có năng lực thấp có xu hướng đánh giá quá cao khả năng của mình.
Trong khi đó, những người có năng lực cao lại có xu hướng đánh giá thấp bản thân.
Họ vẽ ra một đường cong. Ở giai đoạn đầu, khi chưa biết gì, con người thường rất tự tin – đến mức ngu ngốc. Sau một thời gian học hỏi, họ bắt đầu nhận ra mình thiếu kiến thức đến mức nào, và sự tự tin tụt dốc thảm hại. Mãi về sau, khi đã thực sự am hiểu, sự tự tin mới từ từ đi lên – nhưng không bao giờ bằng lúc đầu.
Hay nói cách khác: Kẻ ngu thì không biết mình ngu, nên cứ tưởng mình khôn. Người khôn biết mình chưa đủ khôn, nên cứ nghĩ mình dở.
3. BẠN CÓ ĐANG Ở "ĐỈNH NGỐC NGHẾCH"?
Hãy nhìn lại một vài ví dụ quen thuộc:
Một người mới tập guitar, sau 3 buổi đã đăng video "cover" lên mạng. Anh ta không thể nghe ra mình đang chơi sai nhịp, bởi vì không có đủ kiến thức để nhận ra lỗi. Kết quả: tự tin thái quá, thách thức cả thế giới.
Một sinh viên mới học 2 buổi đầu tư, liền nghĩ mình có thể "thắng thị trường". Anh ta lao vào chơi chứng khoán với lòng tự tin ngút trời – và thua sạch trong tháng đầu tiên.
Một game thủ nghiệp dư nghĩ mình đã "pro", nhưng khi thi đấu với cao thủ thật sự mới nhận ra mình chỉ đang bắn bừa.
Ngược lại, một người học nhiều năm lại thường rất thận trọng. Họ biết có quá nhiều thứ mình chưa biết, nên họ im lặng, đọc thêm, hỏi thêm. Người ngoài nhìn vào lại nghĩ họ yếu kém.
Đỉnh cao của sự ngu ngốc – vị trí mà Wheeler đứng – được gọi là "đỉnh ngu ngốc" (Mount Stupid). Và nó nằm ngay ở khúc đầu của hành trình học hỏi.
4. HIỆU ỨNG DUNNING-KRUGER NGUY HIỂM THẾ NÀO?
Thứ nhất, nó khiến người ta không bao giờ tiến bộ.
Một người nghĩ mình đã giỏi thì thôi không học thêm. Họ ở mãi dưới đáy, nhưng tưởng mình trên đỉnh. Họ chê bai người khác, bài bác ý kiến, và đổ lỗi cho xã hội thay vì nhìn lại mình.
Thứ hai, nó tạo ra sự bất công trong đánh giá.
Xã hội thường nhầm lẫn giữa tự tin và năng lực. Một kẻ kém cỏi nhưng nói to, ra vẻ hiểu biết, lại dễ được tin tưởng hơn một chuyên gia thực thụ nhưng khiêm tốn và hay đặt câu hỏi.
Các nhà tuyển dụng, các cử tri, các nhà đầu tư – đều có thể bị lừa bởi sự tự tin thái quá của kẻ ngu.
Thứ ba, nó khiến người giỏi nghi ngờ chính mình.
Rất nhiều người tài bỏ cuộc vì nghĩ mình không đủ giỏi. Họ so sánh mình với những người xuất sắc nhất, thấy mình còn thiếu – trong khi thực ra họ đã hơn 90% số còn lại. Sự khiêm tốn quá mức cũng nguy hiểm chẳng kém.
5. LÀM THẾ NÀO ĐỂ THOÁT KHỎI "ĐỈNH NGỐC NGHẾCH"?
Có một tin vui: bạn có thể bước qua giai đoạn đó. Không ai bị mắc kẹt vĩnh viễn, nếu biết cách.
Bước 1: Học để biết mình ngu
Mục đích đầu tiên của việc học không phải để biết nhiều, mà để biết mình thiếu nhiều. Khi bạn bắt đầu một lĩnh vực mới, hãy tự nhủ: "Mình đang ở đỉnh ngu ngốc. Nghĩa là mình sắp sai rất nhiều."
Bước 2: Tìm kiếm phản hồi thật
Người ở "đỉnh ngu ngốc" thường không hỏi ý kiến ai. Họ cho rằng mình đã đúng. Hãy phá vỡ điều đó. Hãy tìm những người giỏi hơn, xin họ nhận xét, và sẵn sàng đón nhận những lời phê bình khó nghe.
Bước 3: Kiểm chứng bằng kết quả, không bằng cảm xúc
Bạn có thể nghĩ mình đang làm tốt, nhưng kết quả không nói dối. Hãy đo lường. Viết ra, so sánh, đánh giá. Số liệu sẽ đưa bạn về thực tế nhanh hơn bất kỳ lời khuyên nào.
Bước 4: Tiếp tục học, không ngừng
Hãy chấp nhận rằng càng biết nhiều, bạn càng thấy mình nhỏ bé. Đó là dấu hiệu của trí tuệ. Không phải là tự ti bệnh lý, mà là thái độ khiêm tốn trước sự bao la của tri thức.
Nhận xét
Đăng nhận xét